Eksperyment Rosenhana i jego dalekosiężne skutki

W 1973 roku David Rosenhan, profesor psychologii ze Stanfordu, przeprowadził jeden z najbardziej znanych i kontrowersyjnych eksperymentów w historii psychiatrii.[1]

Razem z siedmioma zupełnie zdrowymi osobami (w sumie osiem pseudopacjentów) zgłosił się do dwunastu różnych szpitali psychiatrycznych w USA. Każdy z nich zgłaszał tylko jeden objaw: słyszy głosy, które wypowiadają słowa „puste”, „głuche”, „głucho”. Poza tym zachowywali się całkowicie normalnie, podawali prawdziwe dane osobowe i nie symulowali żadnych innych objawów.

Wynik? Wszyscy zostali przyjęci do szpitali. Siedmiu otrzymało diagnozę schizofrenii, jeden – psychotycznej depresji. Po przyjęciu natychmiast przestali udawać jakiekolwiek objawy i zachowywali się jak zdrowi ludzie. Mimo to żaden nie został szybko wypisany – średni czas pobytu wynosił 19 dni, najdłuższy 52 dni. Wypuszczono ich dopiero na własną prośbę….

Po publikacji wyników w prestiżowym czasopiśmie Science jeden ze szpitali, który brał udział w badaniu, rzucił Rosenhanowi wyzwanie: „U nas coś takiego by się nie powtórzyło. Proszę przysłać nam pseudopacjentów, a my ich wykryjemy”. Rosenhan zgodził się. Przez trzy miesiące szpital skrupulatnie oceniał każdego nowego pacjenta. Z 193 przyjętych osób personel uznał 41 za pseudopacjentów, a kolejnych 42 za podejrzanych.[2]

Tylko że Rosenhan nikogo nie wysłał. Wszystkie osoby, które szpital uznał za oszustów, były prawdziwymi pacjentami.

Konsekwencje: wielka dyskusja i deinstytucjonalizacja

Artykuł Rosenhana wywołał burzliwą dyskusję, która trwała kilka lat. W tym czasie zaczęto radykalnie zaostrzać kryteria przyjmowania na oddziały zamknięte – już nie wystarczał pojedynczy, niejasny objaw.

Efekt był spektakularny. Liczba pacjentów w stanowych i powiatowych szpitalach psychiatrycznych w USA spadła z 248 562 w 1973 roku do 117 084 w 1983 roku – czyli o ponad połowę w ciągu zaledwie dziesięciu lat.[3] Była to część szerszego procesu deinstytucjonalizacji: zamykano wielkie, więzienne szpitale psychiatryczne i zastępowano je opieką środowiskową.

Zabezpieczenie systemu – nowe diagnozy w DSM-III

Kulminacją zmian był rok 1980, kiedy Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne opublikowało trzecie wydanie Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-III). Wprowadzono w nim znacznie ostrzejsze, bardziej obiektywne kryteria diagnostyczne.

Właśnie w tym wydaniu po raz pierwszy oficjalnie pojawiły się dwie kluczowe kategorie:

• Symulacja (malingering) – kod Z76.5 Świadome udawanie lub wyolbrzymianie objawów dla zewnętrznego zysku (renta, zwolnienie lekarskie, uniknięcie kary, odszkodowanie itp.).[4]
• Zaburzenie pozorowane (factitious disorder) – dawniej zespół Münchhausena… stało się z tym rokiem prawdziwym poważnym zaburzeniem psychicznym. Osoba fałszuje lub wywołuje objawy bez zewnętrznego zysku – wyłącznie po to, by być w roli pacjenta i otrzymywać uwagę medyczną. Nazwę „Munchausen syndrome” wymyślił w 1951 roku brytyjski lekarz Richard Asher.[5]

Zakończenie

Podsumowując: eksperyment Rosenhana obnażył ówczesną psychiatrię dość skutecznie, że cały system zrobił się czerwony ze wstydu i powiedział: „No dobra… dość tego publicznego obnażania!”

W 1980 roku psychiatria założyła sobie pancerz anty-Rosenhan i wypuściła na rynek dwie nowe „tarcze”: symulację i zaburzenie pozorowane. Od tamtej pory, gdyby ktoś chciał powtórzyć taki numer, psychiatra tylko uśmiechnie się pod nosem i powie: „Spokojnie kolego, mamy na to specjalną diagnozę. Witaj w klubie – masz albo symulację, albo zaburzenie pozorowane. W każdym razie już Cię mamy!”

Dzięki temu dziś powtórzenie eksperymentu Rosenhana jest praktycznie niemożliwe… no, chyba że naprawdę bardzo Ci zależy na tym, żeby spędzić kilka tygodni w szpitalu i jeszcze dostać oficjalną etykietkę „profesjonalnego pozoranta”. 😏

Źródła:

[1] Rosenhan, D. L. (1973). On being sane in insane places. Science, 179(4070), 250–258. https://www.science.org/doi/10.1126/science.179.4070.250

[2] Rosenhan, D. L. (1973) – druga część eksperymentu (non-existent impostor experiment), opisana w tym samym artykule oraz w Wikipedii (na podstawie oryginalnych danych). https://en.wikipedia.org/wiki/Rosenhan_experiment

[3] Dane National Institute of Mental Health (NIMH) – Census of State and County Mental Hospitals (Statistical Notes). Liczby cytowane w wielu opracowaniach o deinstytucjonalizacji (m.in. Witkin et al., 1996 oraz raporty NIMH z lat 70. i 80.).

[4] American Psychiatric Association (1980). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (3rd ed.). DSM-III – wprowadzenie kodów V65.2 / Z76.5 (malingering) oraz Factitious Disorders.

[5] Asher, R. (1951). Munchausen’s syndrome. The Lancet, 257(6650), 339–341. https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(51)92313-6/fulltext